14 Yéshida Tutqun Qilin'ghan Uyghur Qiz Türmide Jan Üzgen

14 yéshida tutqun qilinip, kéyin 12 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur qiz Rahile Ömer  Xitay türmiside jan üzgen. Qeshqerdiki hökümet emeldarliri buni delilligen. U,tutqun qilinip texminen toqquz yil kéyin, yeni 23 yéshida qaza qilghan. Erkin Asiya Radiyosining 6-Noyabirdiki xewirige qarighanda, Rahilening ölüm xewiri heqqide toxtalghan  bir Uyghur emeldari uning ölümige yürek késili seweb bolghan  bolushi mumkinlikini éytqan.

Emeldarlar Rahile Ömerning qachan wapat bolghanliqi toghrisida oxshimighan melumatlarni bergen. Ularning biri Rahilening téléfon qilinishtin texminen ikki ay burun wapat bolghanliqini éytqan bolsa, bir Xitay saqchisi Rahilening texminen bir ay burun ikenlikini éytqan. Saqchi: «Uning ölümidin xewirim bar ,» dégen. Rahile Ömerning qeyerde wapat bolghanliqi soralghinida, saqchi: «Men buni ashkariliyalmaymen,» dep jawab bergen.

Qeshqer wilayiti Konasheher nahiyesi Lengger yézisidiki, Rahile Ömerning délosigha mes'ul ikenlikini éytqan bir Uyghur xewpsizlik emeldari Erkin Asiya Radiyosigha uning késel sewebidin wapat bolghanliqini bildürgen. U: « U ashu késel bilen ölep kétiptu, ushtumtut iken, shu yürekte chataq barken oxshaydu,» dégen.

Qeshqer Konasheher nahiyesidiki bir qanun emeldari Erkin Asiya Radiyosigha Rahile Ömerning 2017-yildin 2019-yilghiche Konasheherdiki bir terbiyelesh merkizide, andin Toqquzaqtiki bir tutqun qilish merkizide 2021-yilghiche tutup turulghanliqini éytqan. U emeldarning éytishiche, shu yili Öktebirde 18 yashqa toshqanda, Rahile 12 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinip, Qeshqer wilayitige qarashliq Peyziwat nahiyesidiki bir türmige yötkep kétilgen.

Emeldarning Erkin Asiya Radiyosigha bildürüshiche yene, Rahile Ömer «qanunsiz topliship jem'iyet tertipini buzush» Gumani bilen tutqun qilin'ghan. Uning éytishiche, da'iriler uninggha  «terbiye yuqmighanliqi», délosigha chétishliq kishiler toghrisida uchur bermigenlikini we lagér kamirida ishare namisi oqughanliqini seweb qilip, jaza bergen.

Erkin Asiya Radiyosi Rahile Ömerning yürek késilining qachan peyda bolghanliqini delilliyelmigen.

Uning Tutqun Qilinish Tarixi

Kommunizm Qurbanliri Xatire Fondining tetqiqatchisi Adrian Zenz 2022yili ashkarilan'ghan «Shinjang saqchi höjjetliri» ni tehlil qilish jeryanida Rahile Ömerning arxipini bayqighan. Arxipta uning 2017-yili 28-Séntebirde tutqun qilin'ghanliqi we 2018-yili Martta, yeni 15 yash waqtida süretke tartilghanliqi körsitilgen. Zenzning tehlilide uning höjjetlerde süretke tartilghan eng kichik tutqun ikenliki éniqlan'ghan.

Xatirilerde körsitilishiche, Rahile Ömerning dadisi hökümet emeldari bolup, uning tutqun qilinishi dadisining délosi bilen baghlinishliq iken. Zenzning tehlilide yene Rahilening ata-anisining 2017-yili 3-Iyul tutqun qilin'ghanliqi, dadisining Rahile Ömer bilen oxshash orunda tutup turulghanliqi, anisining bolsa alte yilliq türme jazasigha höküm qilin'ghanliqi éytilghan. Ularning kéyinki teqdiri heqqide éning melumat yoq.

Zenz «Ötkel» (Otkel) ge qilghan sözide: «Bu ademni chöchütidighan, wehimilik bir weziyet,» dédi.

Hoquq Pa'aliyetchiliri Jawab Telep Qilmaqta

Dunya Uyghur Qurultiyi re'isi Turghunjan Alawudun «Ötkel» ge qilghan sözide, Rahile Ömerning ölümidin chongqur échinidighanliqi éytti. U, ölüm xewirining Uyghur xelqining erkinlik üchün kürishish iradisi téximu kücheytidighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: «Bir küni biz choqum hésab soraymiz.»

«Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish» (Stop Uyghur Genocide) teshkilatining ijra'iye diréktori Rehime Mexmut, ashkarilan'ghan saqchi höjjetliridiki Rahile Ömerning süritining hergiz ésidin chiqmaydighanliqini éytti.

Mexmut Rahile Ömerning tutqun qilin'ghan yéshi bilen wapat bolghan yéshini tilgha élip: «Men shu ikki dewir ariliqidiki yillar we uning qanchilik azab-oqubetlerni tartqanliqini heqqide bilidighanlirimizning neqeder az  ikenliki heqqide pat-pat oylinip qalimen,» dédi.

Rehime Mexmut, Rahile Ömerning ölümining ayrim ehwal ikenlikige ishenmeydighanliqini bildürdi. U, bir emeldar Erkin Asiya Radiyosigha Rahile Ömerning yürek késili barliqini éytqan bolsimu, bu seweb  delillen'gen teqdirdimu, köp yilliq tutqun qilinishning uning salametlikige qandaq tesir körsetkenliki heqqide nurghun so'allarning jawabsiz qalghanliqini tekitlidi.

«Xitay da'iriliri mushu yillar jeryanida uning bixeterliki we  uning ehwalidin xewer élishqa mes'ul idi,» dédi Mexmut. «Ular uninggha zadi néme bolghanliqigha jawab bérishi kérek.»

Aman qalghuchilarning türmilerde qiynash, ach qaldurush we bashqa gheyriy insaniy mu'amililerge uchrighanliqi heqqidiki guwahliqlirini tilgha alghan Rehime Mexmut, Rahile Ömer tutup turulghan shara'it we u uchrighan mu'amililerning uning ölümige seweb bolghan bolushi mumkinlikige orunluq seweblerning barliqini éytti.

Démokratiyeni Ilgiri Sürüsh Fondi (NED) ning kishilik hoquq analizchisi William Nee LinkedIn da élan qilghan yazmisida, Rahile Ömerning némishqa jaza lagérliri azad qilinmay, eksiche türmige ewetilgenlikige so'al qoydi.

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining re'isi, doktor Memtimin Ela X ke yollighan yazmisida, Rahile Ömerning Xitayning lagérlirida tutqun qilin'ghan, yoqitilghan yaki öltürülgen Uyghurlar arisidiki «bir gunahsiz chiray» ikenlikini yazdi. U, bu basturushni «irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet» dep teswirlidi.

Amérika hökümitining mölcherige qarighanda, 2017-yilidin buyan Xitay da'iriliri Uyghurlar Sherqiy Türkistan dep ataydighan Shinjang Uyghur Aptonom Rayonida bir milyondin artuq ademni tutqun qilghan. Bularning asasliq qismi Uyghurlardin teshkil tapqan bolup, bularning arisida  Qazaq, Qirghiz we bashqa Türkiy xelq ezalirimu bar.

Amérika Qoshma Shitatliri 2021-yili Yanwarda Xitayning rayondiki Uyghurlar we bashqa guruppilargha qilghan qilmishlirining irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet ikenlikini jakarlidi. Kanada, Gollandiye we En'gliyeni öz ichige alghan bir qanche döletning parlaméntlirimu  bu depsendichiliklerni irqiy qirghinchiliq dep tonudi we qararlarni qobul qildi.

Birleshken Döletler Teshkilati Kishilik Hoquq  Aliy Kéngishi irqiy qirghinchiliq qarari chiqarmighan bolsimu, lékin 2022-yildiki doklatida  Uyghur we bashqa asasliqi Musulman guruppilargha qaritilghan basturushlarning «insaniyetke qarshi jinayetlerni shekillendürüshi mumkinlikini» bildürdi.

Xitayning Londonda turushluq elchixanisi UNN ning bu heqtiki so'allirigha jawab bermidi.