Qamalghan Sha'ir, Cheklen'gen Naxsha: Xitay Uyghur Naxsha-Muzikisini Idé'ologiyelik Tehdit Dep Qaraydu

• Memetjan Jüme
• Terjiman: dewran

Xitay emeldarliri Uyghurlarni cheklen'gen naxsha-muzikilarni anglisa jazalinidighanliqi heqqide agahlandurdi. Weziyet analizchiliri Xitayning bu herikitini Uyghurlarning özini ipadilesh erkinlikini, yeni medeniyet-sen'itini qattiq kontrol qilish, dep éytmaqta.Türme kamérida yézilghan bir shé'ir, Xitay da'iriliri hazir Uyghurlarni anglashtin agahlanduridighan naxshilarning birige aylan'ghan.

Uyghur Élining Yéngisar nahiyeside 2024- yili échilghan bir siyasiy öginish yighini xatiriside, Xitay emeldarlirining bu naxshini «120 din artuq cheklen'gen naxsha» Qatarigha kirgüzgenliki ashkarilan'ghan. Bu, Xitayning Uyghurlarning öz hés-tuyghulirini sen'etlik ipadilishinimu dölet bixeterliki mesilisi süpitide qarawatqanliqini körsetmekte.

Ashkarilan'ghan awazliq höjjet Norwégiyediki Uyghur kishilik hoquq teshkilati «Uyghuryar» teripidin Uyghur Xewer Torigha hembehirlen'gen we kéyinche «Qeshqer waqti» teripidin toluq terjimisi bilen élan qilin'ghan idi.

Uyghur sha'ir we edebiyat piroféssori Abduqadir jalalidin 2018-yili rayondiki keng kölemlik bixeterlik herikiti jeryanida tutqun qilin'ghan. Uning eserlirini bilidighanlarning éytishiche, u tutqundiki mezgilide «yanarim yoq» namliq bir parche shé'ir yazghan. Bu shé'ir qandaqtur bir yollar bilen chégradin ötüshke muweppeq bolghan, sürgündiki bir Uyghur muzikanti uni muzikigha salghan, shundaq qilip bu shé'ir chet eldiki Uyghur jama'iti arisigha tarqalghan bir naxshigha aylan'ghan.

«Bir bulungda yéganimen nigarim yoq,

Kéchiliri qara basti tumarim yoq.

Bu hayattin özge yene xumarim yoq,

Jimjitliqta xiyal esti amalim yoq.

Men kim idim néme boldum bilelmidim,

Kimge deymen dil sözümni déyelmidim.

Ya pelekning xuy-peylini sézelmidim,

Yar qéshinggha baray deymen, qarayim yoq.

Pesillerni bilip turdum burjeklerdin,

Héch bir xewer alalmidim, chécheklerdin.

Bu séghinish ötüp ketti söngeklerdin,

Qandaq yer bu bararim bar, yanarim yoq.»

—Abduqadir jalalidin «yanarim yoq»

Analizchilarning éytishiche, türme kaméridin chiqqan bu shé'irning axir bérip cheklen'gen naxshigha aylan'ghiche bésip ötken bu jeryan, Uyghur Élidiki medeniy hayatning janlinishini bar küchi bilen bésiwatqan Xitayning basturush siyasitining qanchilik derijige barghanliqini körsitip béridiken.

Yighin jeryanida, da'iriler naxshilarni «xeterlik» dep sherhligen yette katégoriyege ayrighan bolup, buning ichige «tarixni burmilaydighan», «dinni terghib qilidighan», «bölgünchilikke righbetlendüridighan» yaki «ijtima'iy muqimliqni buzidighan» eserler kiridiken.

Emeldarlar yighin'gha qatnashquchilarni bundaq muzikilarni téléfonliridin öchürüshke, testiqlanmighan naxshilarni chüshürmeslikke we xilapliq qilghuchilarni saqchilargha melum qilishqa buyrughan. Ijtima'iy alaqe supilirida naxshilarni hembehirligendin kéyin Xitayning térrorluqqa qarshi qanuni boyiche on kün'giche tutup turulghan shexslerning misalliri keltürülgen.

Yighin keng kölemlik cheklimilerni bayan qilghan bolsimu, bir emeldar ularning da'irisini kichiklitishke tiriship, Uyghurlarning «bir nechche ming naxshisi» barliqini we hökümetning «peqet 120 din artuq naxshini» cheklewatqanliqini éytqan.

Emma analizchilar bu katégoriyelerning kenglikini, yeni ularning weten, til, a'ile we étiqadqa bolghan isharetlerni öz ichige alghanliqi, ijra qilishning muqim tizimlikke emes, belki özgiriwatqan siyasiy éhtiyajlargha asasen kéngiyeleydighan xalighanche chüshendürüshlerge baghlan'ghan bolushi mumkinlikini éytmaqta.

.

Abduqadir jalalidin Xitay hökümiti 2017-yilidin bashlap élip barghan keng-kölemlik tutqun qilish herkiti jeryanida tutulghan nurghun Uyghur yazghuchi, alim we medeniyet erbabliri ichidiki bir shexs. Tetqiqatchilar we kishilik hoquqni qoghdash teshkilatliri hazirghiche bir milyondin artuq Uyghur we bashqa Türkiy xelqlerning her xil namlar bilen atalghan lagérlarda tutup turuluwatqanliqini mölcherlimekte. Yüzligen dangliq ziyaliylarning türmige tashlan'ghanliqi melum. Abduqadir jalalidin'gha qanchilik jaza bérilgenliki we uning qeyerge qamalghanliqi toghrisidiki tepsilatlar hazirche namelum. Analizchilar bu qattiq basturushning Uyghur ziyaliy qatlimini tamamen weyran qilghanliqini, edebiy awazlarning bésiqturulghanliqini we Uyghur tilidiki neshriyatning körünerlik derijide qisqartilghanliqini éytmaqta.

Analizchilarning qarishiche, türmide yézilghan shé'irning cheklen'gen naxsha tizimlikige kirgüzülüshi, Xitay da'irilirining Uyghurlarning medeniyet we sen'et hayatini siyasiy mesilige baghlashta qattiq qolliqini , bu arqiliq Idilogiye kontrolluqini kücheytiwatqanliqini körsitidiken.

London uniwérsitéti sherqshunasliq we Afriqa tetqiqati institutining milliy Muzikashunasliq piroféssori Riychil harris Uyghur Xewer Torigha bergen ziyaritide mundaq deydu: «Xitayda naxshilarni cheklesh yéngi ish emes. Bu ehwal Xitay Kommunistik Partiyesining hökümranliq dewri boyiche, siyasiy keypiyatqa qarap özgirip keldi. Tarixtimu Uyghur naxshiliri, shé'irliri we Kitapliri nazaret qilinip cheklen'gen, ularning aptorliri we ijrachiliri eserliri sewebidin ziyankeshlikke uchrighan yaki türmige tashlan'ghan idi.»

Uning éytishiche, bu höjjetni diqqetke sazawer qilidighan nerse uning nishan qilghan obyéktlirining keng da'irilik ikenlikidur.

«Cheklen'gen naxshilarni tizimlighan bu yéngi höjjet bir nechche seweb bilen diqqet qozghaydu. U keng da'iridiki naxshilarni öz ichige alidu, Allahning namini tilgha alghan mesh'hur xelq naxshiliridin tartip, wetendiki Uyghurlarning dawamliq ziyankeshlikke uchrawatqanliqini tilgha alghan ‹yanarim yoq› qa ‍Oxshash chet elde ishlen'gen naxshilarghiche hemmisi shuning ichide. Men bu naxshining tizimlikte körün'ginini körüp heyran qaldim. Bu emeliyette manga bir'az ümid berdi, chünki bu wetendiki kishilerning chet'eldiki sadalarni angliyalaydighanliqini körsitidu.»

Bezi tetqiqatchilar üchün, bu chekleshning kengliki medeniyettiki boysunushtin köre, Xitayning dölet kontrolluqi sirtida qalghan nersiler toghrisidiki endishisini ashkarilishi mumkin.

Uyghur Aptonom Rayoni, Uyghurlar we Ottura Asiyani tetqiq qilidighan antropolog Runé Stéynbérgning bildürüshiche, bu heriket Xitayning shu rayondiki edebiyat-sen'et eserlirini téximu qattiq kontrol qilishqa urunushi iken.

U mundaq dédi: «Méningche, Xitay hökümiti Shinjang Uyghur Aptonom Rayonidiki medeniyet-sen'et ishlepchiqirishini toluq kontrol qilishqa tirishiwatidu».

U yene buningda naxshilarning alahide ehmiyetke ige ikenlikini bildürüp:

«Naxshilar ötmüshni bügün'ge ulaydu, shunga ular cheklinishi yaki kontrol qilinishi kérek.» dédi.

Stéynbérgning éytishiche, da'iriler Uyghurlarning milliy kimlikini ipadilishini köpinche hallarda rayondiki xewpning küchiyishi dep chüshendüridu:

U mundaq dédi: «Naxshilar Uyghurlarning milliy pexrining belgisi, andin milletchilikning belgisi, andin bölgünchilikning belgisi dep qarilidu.»

Emma tetqiqatchilar Xitay hökümitining Uyghur naxshilirini nazaret qilmaqchi bolushining özi Xitayning medeniyet kontrolluqini téximu kücheytish éhtiyajining barliqini, ümidning téxi yoqalmighanliqini körsitip béridighanliqini ilgiri süridu.

«Méningche bu tizimlik Xitaydiki heriketning intayin qattiq we rehimsiz bolushigha qarimay, Uyghur jem'iyitini asasiy jehettin özgertelmigenlikini körsitidu» deydu Riychil harris.