Қамалған Шаир, Чәкләнгән Нахша: Хитай Уйғур Нахша-Музикисини Идеологийәлик Тәһдит Дәп Қарайду

• Мәмәтҗан Җүмә
• Тәрҗиман: дәвран

Хитай әмәлдарлири Уйғурларни чәкләнгән нахша-музикиларни аңлиса җазалинидиғанлиқи һәққидә агаһландурди. Вәзийәт анализчилири Хитайниң бу һәрикитини Уйғурларниң өзини ипадиләш әркинликини, йәни мәдәнийәт-сәнитини қаттиқ контрол қилиш, дәп ейтмақта.Түрмә камерида йезилған бир шеир, Хитай даирилири һазир Уйғурларни аңлаштин агаһландуридиған нахшиларниң биригә айланған.

Уйғур Елиниң Йеңисар наһийәсидә 2024- йили ечилған бир сиясий өгиниш йиғини хатирисидә, Хитай әмәлдарлириниң бу нахшини «120 дин артуқ чәкләнгән нахша» Қатариға киргүзгәнлики ашкариланған. Бу, Хитайниң Уйғурларниң өз һес-туйғулирини сәнәтлик ипадилишиниму дөләт бихәтәрлики мәсилиси сүпитидә қараватқанлиқини көрсәтмәктә.

Ашкариланған авазлиқ һөҗҗәт Норвегийәдики Уйғур кишилик һоқуқ тәшкилати «Уйғуряр» тәрипидин Уйғур Хәвәр Ториға һәмбәһирләнгән вә кейинчә «Қәшқәр вақти» тәрипидин толуқ тәрҗимиси билән елан қилинған иди.

Уйғур шаир вә әдәбият пирофессори Абдуқадир җалалидин 2018-йили райондики кәң көләмлик бихәтәрлик һәрикити җәрянида тутқун қилинған. Униң әсәрлирини билидиғанларниң ейтишичә, у тутқундики мәзгилидә «янарим йоқ» намлиқ бир парчә шеир язған. Бу шеир қандақтур бир йоллар билән чеградин өтүшкә мувәппәқ болған, сүргүндики бир Уйғур музиканти уни музикиға салған, шундақ қилип бу шеир чәт әлдики Уйғур җамаити арисиға тарқалған бир нахшиға айланған.

«Бир булуңда йеганимән нигарим йоқ,

Кечилири қара басти тумарим йоқ.

Бу һаяттин өзгә йәнә хумарим йоқ,

Җимҗитлиқта хиял әсти амалим йоқ.

Мән ким идим немә болдум биләлмидим,

Кимгә дәймән дил сөзүмни дейәлмидим.

Я пәләкниң хуй-пәйлини сезәлмидим,

Яр қешиңға барай дәймән, қарайим йоқ.

Пәсилләрни билип турдум бурҗәкләрдин,

Һеч бир хәвәр алалмидим, чечәкләрдин.

Бу сеғиниш өтүп кәтти сөңәкләрдин,

Қандақ йәр бу барарим бар, янарим йоқ.»

—Абдуқадир җалалидин «янарим йоқ»

Анализчиларниң ейтишичә, түрмә камеридин чиққан бу шеирниң ахир берип чәкләнгән нахшиға айланғичә бесип өткән бу җәрян, Уйғур Елидики мәдәний һаятниң җанлинишини бар күчи билән бесиватқан Хитайниң бастуруш сияситиниң қанчилик дәриҗигә барғанлиқини көрситип беридикән.

Йиғин җәрянида, даириләр нахшиларни «хәтәрлик» дәп шәрһлигән йәттә категорийәгә айриған болуп, буниң ичигә «тарихни бурмилайдиған», «динни тәрғиб қилидиған», «бөлгүнчиликкә риғбәтләндүридиған» яки «иҗтимаий муқимлиқни бузидиған» әсәрләр киридикән.

Әмәлдарлар йиғинға қатнашқучиларни бундақ музикиларни телефонлиридин өчүрүшкә, тәстиқланмиған нахшиларни чүшүрмәсликкә вә хилаплиқ қилғучиларни сақчиларға мәлум қилишқа буйруған. Иҗтимаий алақә супилирида нахшиларни һәмбәһирлигәндин кейин Хитайниң террорлуққа қарши қануни бойичә он күнгичә тутуп турулған шәхсләрниң мисаллири кәлтүрүлгән.

Йиғин кәң көләмлик чәклимиләрни баян қилған болсиму, бир әмәлдар уларниң даирисини кичиклитишкә тиришип, Уйғурларниң «бир нәччә миң нахшиси» барлиқини вә һөкүмәтниң «пәқәт 120 дин артуқ нахшини» чәкләватқанлиқини ейтқан.

Әмма анализчилар бу категорийәләрниң кәңликини, йәни уларниң вәтән, тил, аилә вә етиқадқа болған ишарәтләрни өз ичигә алғанлиқи, иҗра қилишниң муқим тизимликкә әмәс, бәлки өзгириватқан сиясий еһтияҗларға асасән кеңийәләйдиған халиғанчә чүшәндүрүшләргә бағланған болуши мумкинликини ейтмақта.

.

Абдуқадир җалалидин Хитай һөкүмити 2017-йилидин башлап елип барған кәң-көләмлик тутқун қилиш һәркити җәрянида тутулған нурғун Уйғур язғучи, алим вә мәдәнийәт әрбаблири ичидики бир шәхс. Тәтқиқатчилар вә кишилик һоқуқни қоғдаш тәшкилатлири һазирғичә бир милйондин артуқ Уйғур вә башқа Түркий хәлқләрниң һәр хил намлар билән аталған лагерларда тутуп турулуватқанлиқини мөлчәрлимәктә. Йүзлигән даңлиқ зиялийларниң түрмигә ташланғанлиқи мәлум. Абдуқадир җалалидинға қанчилик җаза берилгәнлики вә униң қәйәргә қамалғанлиқи тоғрисидики тәпсилатлар һазирчә намәлум. Анализчилар бу қаттиқ бастурушниң Уйғур зиялий қатлимини тамамән вәйран қилғанлиқини, әдәбий авазларниң бесиқтурулғанлиқини вә Уйғур тилидики нәшриятниң көрүнәрлик дәриҗидә қисқартилғанлиқини ейтмақта.

Анализчиларниң қаришичә, түрмидә йезилған шеирниң чәкләнгән нахша тизимликигә киргүзүлүши, Хитай даирилириниң Уйғурларниң мәдәнийәт вә сәнәт һаятини сиясий мәсилигә бағлашта қаттиқ қоллиқини , бу арқилиқ Идилогийә контроллуқини күчәйтиватқанлиқини көрситидикән.

Лондон университети шәрқшунаслиқ вә Африқа тәтқиқати институтиниң миллий Музикашунаслиқ пирофессори Рийчил һаррис Уйғур Хәвәр Ториға бәргән зияритидә мундақ дәйду: «Хитайда нахшиларни чәкләш йеңи иш әмәс. Бу әһвал Хитай Коммунистик Партийәсиниң һөкүмранлиқ дәври бойичә, сиясий кәйпиятқа қарап өзгирип кәлди. Тарихтиму Уйғур нахшилири, шеирлири вә Китаплири назарәт қилинип чәкләнгән, уларниң апторлири вә иҗрачилири әсәрлири сәвәбидин зиянкәшликкә учриған яки түрмигә ташланған иди.»

Униң ейтишичә, бу һөҗҗәтни диққәткә сазавәр қилидиған нәрсә униң нишан қилған обйектлириниң кәң даирилик икәнликидур.

«Чәкләнгән нахшиларни тизимлиған бу йеңи һөҗҗәт бир нәччә сәвәб билән диққәт қозғайду. У кәң даиридики нахшиларни өз ичигә алиду, Аллаһниң намини тилға алған мәшһур хәлқ нахшилиридин тартип, вәтәндики Уйғурларниң давамлиқ зиянкәшликкә учраватқанлиқини тилға алған ‹янарим йоқ› қа ‍Охшаш чәт әлдә ишләнгән нахшиларғичә һәммиси шуниң ичидә. Мән бу нахшиниң тизимликтә көрүнгинини көрүп һәйран қалдим. Бу әмәлийәттә маңа бираз үмид бәрди, чүнки бу вәтәндики кишиләрниң чәтәлдики садаларни аңлиялайдиғанлиқини көрситиду.»

Бәзи тәтқиқатчилар үчүн, бу чәкләшниң кәңлики мәдәнийәттики бойсунуштин көрә, Хитайниң дөләт контроллуқи сиртида қалған нәрсиләр тоғрисидики әндишисини ашкарилиши мумкин.

Уйғур Аптоном Райони, Уйғурлар вә Оттура Асияни тәтқиқ қилидиған антрополог Руне Стейнбергниң билдүрүшичә, бу һәрикәт Хитайниң шу райондики әдәбият-сәнәт әсәрлирини техиму қаттиқ контрол қилишқа урунуши икән.

У мундақ деди: «Мениңчә, Хитай һөкүмити Шинҗаң Уйғур Аптоном Районидики мәдәнийәт-сәнәт ишләпчиқиришини толуқ контрол қилишқа тиришиватиду».

У йәнә буниңда нахшиларниң алаһидә әһмийәткә игә икәнликини билдүрүп:

«Нахшилар өтмүшни бүгүнгә улайду, шуңа улар чәклиниши яки контрол қилиниши керәк.» деди.

Стейнбергниң ейтишичә, даириләр Уйғурларниң миллий кимликини ипадилишини көпинчә һалларда райондики хәвпниң күчийиши дәп чүшәндүриду:

У мундақ деди: «Нахшилар Уйғурларниң миллий пәхриниң бәлгиси, андин милләтчиликниң бәлгиси, андин бөлгүнчиликниң бәлгиси дәп қарилиду.»

Әмма тәтқиқатчилар Хитай һөкүмитиниң Уйғур нахшилирини назарәт қилмақчи болушиниң өзи Хитайниң мәдәнийәт контроллуқини техиму күчәйтиш еһтияҗиниң барлиқини, үмидниң техи йоқалмиғанлиқини көрситип беридиғанлиқини илгири сүриду.

«Мениңчә бу тизимлик Хитайдики һәрикәтниң интайин қаттиқ вә рәһимсиз болушиға қаримай, Уйғур җәмийитини асасий җәһәттин өзгәртәлмигәнликини көрситиду» дәйду Рийчил һаррис.