Sherqiy Türkistanda Muxbir Bolush We Taratqulargha Qilin'ghan Bésimlar

Musachan er

Obzor

Sherqiy Türksitan xelqi her xil qiyinchiliqlargha uchrawatidu; sherqiy Türksitan xelqi duch kéliwatidu qiyinchiliqlarning biri, ularning duch kéliwatidu zulumlirini dunyagha anglitalmasliqidur. Chünki Sherqiy Türkistanda axbarat erkinliki yoq. Barliq muxbirlar we axbarat organliri Xitay hökümitining kontrolluqida bolup, kommunistik partiyisining teshwiqatini élip bérishqa mejbur. Shunga, héchqandaq zhurnalist yaki axbarat orginining özi xalighanche heqiqiy pakitni xewer qilish we élan qilish erkinliki yoq. Shunga, u yerdin xewer élish nahayiti tes. Shunglashqa dunya jama'etchiliki Xitay hökümitining Sherqiy Türkistandiki zulumi we basturush siyasetliridin yéterlik derijide xewerdar emes.

2009- yildiki Ürümchi qirghinchiliqining heqiqitini xewer qilghan Memetjan Abdulla we Gülmire imin Qatarliq nurghun Uyghur zhurnalistlar ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinip, hazirmu Xitay türmiliride qiyniliwatidu.

Zulum we basturushlar mexpiy élip bérilghachqa, köpinche kishiler buningdin xewersiz, qurbanlar yaki shahitlar, bolupmu Chettellik zhurnalistlargha zulum heqqide sözlishi cheklen'gen. Kishiler zulum toghrisida paranglishalmaydu; awazini sirtqa chiqirishtin qorqidu, bundaq qilsa qolgha élinidu we qamaq jazasigha höküm qilinidu. Shunga, héchkim Xitay hökümiti teripidin yolgha qoyulghan zulum, ziyankeshlik, xalighanche qolgha élish, sotsiz öltürüsh we qiynashlargha qarshi awaz chiqirishqa jür'et qilalmaydu. Netijide, Sherqiy Türkistandin xewer élish asasen mumkin emes. Adaletsizlikke uchrighan bezi kishiler buninggha chidiyalmay, ijtima'iy taratqularda xewer we resimlerni ortaqlishidu, buning bilen özlirining qandaq jaza we qiynashlargha duch kélidighanliqini bilidu. Chetteldiki Uyghurlar peqet ular élan qilghan uchurlar arqiliq u yerde néme boluwatqanliqini bileleydu.

Xitay sherqiy Türksitan xelqini yoqitish, ularning medeniyitini özgertish we ularni xitaylash üchün assimilyatsiye siyasitini yolgha qoyup, qirghinchiliq qilmaqta. Bu jinayetlirini yoshurush üchün, Xitay barliq axbarat wasitilirini seperwer qilip, dunyagha yalghan teshwiqatlar bilen aldap, weziyetni nahayiti yaxshidek, goya héch ish bolmighandek, kishiler xushal yashawatqandek körsitishke urunidu.

Xitay bezide Chettellik zhurnalistlarni Sherqiy Türkistan'gha wekiller ömiki süpitide teklip qilip, ularning ayropilan béliti we méhmanxana Qatarliq barliq chiqimlirini kötüridu. Shundaqtimu ular qattiq kontrol astida bolup, aldin teyyarlan'ghan ziyaret nuqtiliridin bashqa yerge baralmaydu, shundaqla héchkim bilen erkin paranglishalmaydu yaki héch nersini körelmeydu. Shunga, ular qaytip kelgende, bilip-bilmey Xitayning resmiy bayanlirigha mas kélidighan xewerlerni élan qilidu. Bezi zhurnalistlar heqiqetke uyghun emes xewerlerni élan qilip, weziyetni zulum yaki teqiblesh yoq, xelqning bextlik yashawatqanliqini körsitip, Xitay teshwiqatigha töhpe qoshidu.

 Kommunist Xitay hakimiyiti 1949-yili Sherqiy Türkistanni ishghal qilghandin buyan, zulum we qiynashni héch toxtatmidi. Emma 2017-yildin bashlap zulum we teqibleshni téximu kücheytti. Milyonlighan Uyghur, Qazaq we Qirghiz Musulmanliri ammiwi jaza lagérlirigha qamaldi. Sherqiy Türkistanda 1200 jaza lagéri barliqi, herbiride 25 mingdin 50 mingghiche tutuqning bar ikenliki éniqlandi.

Birleshken Döletler Teshkilatining irqiy kemsitishni yoqitish komitéti Xitayda bir milyon'gha yéqin Uyghur millitidin bolghan kishilerning ammiwi, mexpiy tutush lagérlirida tutup turuluwatqanliqi toghrisida nurghun ishenchlik xewerlerni tapshuruwalghanliqini doklat qildi. Komitét ezasi ay Makdughal Jenwediki yighinning échilish murasimida söz qilip, yene ikki milyon'gha yéqin Uyghur Musulmanlirining «ménge yuyush pa'aliyetliri» üchün siyasiy lagérlargha mejburiy ewetiliwatqanliqi toghrisida doklat berdi we Xitayni ularni qoyup bérishke chaqirdi.

Deslepte Xitay bu tutup turush lagérlirini inkar qildi. Bu lagérlardin qoyup bérilgen bir qanche kishi Chettelge chiqqandin kéyin, bolupmu Qazaqistan puqraliri Ömer békeli we gülbahar Sélilisa Qatarliq besh yaki alte guwahchi, tutup turush lagérlirida duch kelgen qiynashlar toghrisida metbu'atlargha söz qildi. Bu guwahliqlar xelq'ara taratqularning diqqitini qozghidi we xewerler élan qilindi. Shuningdin kéyinla, Xitay tutup turush lagérlirining mewjutluqini étirap qildi, emma ularning kespiy terbiye we Xitay tili öginish kursliri ikenlikini éytip, dunya Jama'etchilikiining közini boyashni dawamlashturdi. U yerde qiynalghan guwahchilarning bayanlirigha qarighanda, lagérlar Uyghurlarni mawuning kommunistik idé'ologiyesini öz ichige alghan kitablarni yadlashqa mejburlash, ménge yuyush, choshqa göshi yéyishke mejburlash, Uyghurche sözlesh we namaz oqushtin cheklesh Qatarliq qiynashlargha uchratqan. Ita'et qilmighan yaki qarshiliq körsetkenler her xil qiynashlargha uchrighan.

Xitay hökümiti özining jinayetlirini yoshurush üchün özining axbarat wasitiliri arqiliq teshwiqat pa'aliyitini bashlidi. U Uyghurlargha héchqandaq zulum qilinmighanliqini we hemmeylenning bextlik yashawatqanliqini ilgiri sürüp dunyani aldashqa urundi.

Xitay hökümiti izchil halda xelq'ara taratqularning Xitayning basturush siyasetliri toghrisidiki xewerlirini ret qilip, pakitlarni oydurma dep jakarlap, özlirining teshwiqatini dawamliq kücheytip keldi. Halbuki u xewerler lagérlardin chiqqan guwahchilarning guwahliqigha asaslan'ghan pakitlardur.

Türkiyede bezi taratqular Xitay teshwiqatini tarqitish üchün Xitay taratquliri bilen hemkarlishiwatidu , YÖN FM «aydingliq géziti» we ulusla téléwiziye Qatarliq taratqular Xitayning qollishigha ériship, Türkiyede Xitay teshwiqatini élip bériwatidu.

«Aydingliq géziti»ning tor bétide 2025-yili 24-May élan qilin'ghan bir xewerge qarighanda, bu gézit Xitayning dunyawi taratqu hemkarliqigha qatnashqanliqini we bu hemkarliqning biwasite uchur ortaqlishish we taratqu hemkarliqi bilen teminleydighanliqini bildürgen.

Xitay bu xildiki bezi taratqular arqiliq teshwiqat élip bérishqa, Sherqiy Türkistandiki zulum we ziyankeshlikni xelqtin yoshurushqa tirishmaqta.

Buningdin bashqa, Xitayning dunyawi téléwiziye tori (CGTN) we Xitay xelq'ara radiyosi Qatarliq bir qisim taratqularmu Türk tilida pirogramma tarqitidu.

2025-yilliq Shangxey Hemkarliq Teshkilati (Shangxey Hemkarliq Teshkilati) taratqu hemkarliq munbiri 2025-yili 5-ayning 22-küni Xitay ishghaliyiti astidiki Sherqiy Türkistanning merkizi Ürümchide ötküzülgen bolup, bu yighin Xitayning Uyghur xelqige qarshi élip barghan zulum, assimilyatsiye we medeniyet qirghinchiliqi siyasetlirini xelq'ara jama'etchilik aldida aqlash üchün qilghan tirishchanliqining bir qismi dep qarilidu.

Xitay emeldarliri Shangxey Hemkarliq Teshkilati eza döletliridin kelgen taratqu wekillirini Sherqiy Türkistanda «tereqqiyat we muqimliq qolgha keltürüldi» dep ishendürüshke urundi. Yighinda söz qilghan Xitay emeldari ma Shingruy gherbni «junggogha yalghan sözler bilen töhmet qildi» dep eyiblidi. U mundaq dédi: «Bezi gherb küchliri ›mejburiy emgek‹ we ›irqiy qirghinchiliq‹ dégendek asassiz dewalar bilen junggoning ichki ishlirigha arilishiwatidu. Biz heqiqetni sözlesh üchün bu munberge oxshash taratqu hemkarliqigha ehmiyet bérimiz».

Emma bu bayanlar bir milyondin artuq Uyghurning yenila lagérlarda tutup turuluwatqanliqini yoshurup qalalmaydu. Xitay terep munber arqiliq Shangxey Hemkarliq Teshkilatigha eza döletlerning axbarat wasitilirini Ma Shingrüyning resmiy bayanini qollinishqa ilhamlandurdi, shuning bilen bir waqitta «gherbning axbarat uchurlirigha qarshi birlikte küresh qilish» ni telep qildi. Rusiye, Qazaqistan we Özbékistan Qatarliq döletlerning axbarat wasitiliri wekillirimu Xitay bilen oxshash bayanat bérip, «dostluq xewerlirini ortaqlishidighanliqini» ni tekitlidi. Chettellerdiki Sherqiy Türkistan ammiwi teshkilatlirida resmiy halda héchqandaq axbarat wasitisi yoq. Bezi ammiwi teshkilatlarning axbarat wasitiliri bolsimu, ular Xitayning keng kölemlik teshwiqatigha qarshi turup bolalmaydu. Shunga, Türk axbarat wasitiliri kespiy xadimliri we axbarat organlirimu Sherqiy Türkistanni qollishi kérek. Sün'iy hemrah téléwiziyesi yaki tor téléwiziyesi Qatarliq küchlük hem sistémiliq axbarat-xewer merkizilirini qurushqa éhtiyaj bar. Omumen éytqanda, küchlük axbarat sistémisi we muxbirlar qoshuni sherqiy Türksitan mesilisini xelq'araning diqqitide tutup turush hemde xelq'ara mesililerning küntertipidin chüshürüp qoymasliqta intayin muhim. Bundaq merkezni qurush elwette maddiy we meniwi yardemge mohtaj.

Musachan er Sherqiy Türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti re'is

Eskertish: bu obzordiki qarashlar aptorning özige tewe bolup, shirkitimizning meydanigha wekillik qilmaydu